Mô hình kinh doanh “ốp”, chợ - sẽ còn đóng cửa
Cộng đồng người Việt tại Liên bang Nga ước tính khoảng 60 - 80 nghìn người gồm những người đã từng học tập, lao động tại Nga, người từ Việt Nam sang Nga làm ăn. Kể từ khi nước Nga chuyển đổi sang kinh tế thị trường cộng đồng người Việt đã chuyển sang kinh doanh thương mại, con số này chiếm khoảng 80% dân số của cộng đồng.
Khởi đầu là các “ốp” Zil, Búa Liềm, Đôm 5 cũ được hình thành tự phát từ những nơi ở của công nhân, ký túc xá của sinh viên, nghiên cứu sinh. Đây là những nơi không được phép tổ chức kinh doanh, buôn bán nên chỉ sau một thời gian ngắn hoạt động, các “ốp” này đã bị đóng cửa. Chuyển sang quy mô lớn hơn, một số người Việt đã thuê các tòa nhà văn phòng, căn hộ cũ để làm thành nơi buôn bán như: Đôm 5 mới, Đôm 11, Búa Liềm mới. Tuy nhiên, những cơ sở buôn bán này cũng không tồn tại được lâu. Ngày 19/5/1994, Đôm 5 mới và Đôm 11 đã bị đóng cửa, niêm phong, tịch thu tất cả hàng hóa và tiền. Trong thời kỳ “hưng thịnh” của các “ốp” chợ do người Việt làm chủ, phải kể đến hai cơ sở buôn bán sầm uất một thời là Salut 2 và Salut 3. Nhưng cũng giống như các “ốp” được hình thành từ giai đoạn đầu tiên, Salut 2 đã bị đóng cửa vào tháng 5/2000. Hai năm sau đó, Salut 3 cũng bị niêm phong, đóng cửa và tịch thu một phần hàng hóa với cái cớ là kiểm tra hàng giả, hàng nhái mác.
Qua thời kỳ các “ốp” của người Việt là đến giai đoạn phát triển mạnh mẽ của các chợ phần lớn do người Nga làm chủ với quy mô lớn hơn. Trong đó, chợ Vòm là một trong những khu chợ không chỉ lớn nhất tại Mátxcơva mà còn sầm uất nhất Châu Âu. Tuy nhiên đến tháng 6/2009, khu chợ này đã bị đóng cửa và bị tịch thu toàn bộ hàng hóa với lý do là hàng hóa không có giấy tờ, không đảm bảo chất lượng và vi phạm quy định về vệ sinh, an toàn phòng chống cháy nổ.
Từ đầu năm 2010 đến nay, đã có thêm các khu chợ Emeral, Luznhiky… bị đóng cửa, hiện nay chỉ còn một số chợ hàng hoá là đang còn hoạt động. Tuy nhiên, theo kế hoạch của chính quyền thành phố Mátxcơva, các chợ buôn bán hàng hoá (trừ chợ thực phẩm) sẽ phải đóng cửa hoặc chuyển đổi thành trung tâm thương mại hiện đại.
Để được bán hàng ngoài chợ, nhiều tiểu thương đã phải trả hàng trăm nghìn USD tiền mua quyền thuê gian hàng và các loại phí khác, tuy nhiên mỗi lần chợ bị đóng cửa tiểu thương bị thiệt hại rất nặng nề. Bà con không chỉ bị mất tiền đã trả để mua quyền thuê gian hàng, mất hàng hóa, mà còn mất cả tiền tích cóp qua nhiều năm kinh doanh. Nếu như “Đôm 5 mới” thiệt hại hàng triệu USD, “Salut 3” thiệt hại hàng chục triệu USD, thì đến “chợ Vòm” thiệt hại ước tính lên đến hàng trăm triệu USD.
Việc đóng cửa lần lượt các khu chợ này cho thấy, đây chỉ là hình thức kinh doanh tồn tại trong thời kỳ quá độ chuyển sang nền kinh tế thị trường và không được chính quyền khuyến khích, ủng hộ. Mặt khác, các khu chợ này hoặc là không có giấy tờ hợp pháp hoặc là không đủ các điều kiện kinh doanh về an toàn phòng chống cháy, vệ sinh dịch tễ, an ninh trật tự xã hội cũng như giao thông công cộng do nằm trong khu vực không được quy hoạch để xây dựng chợ hoặc trung tâm thương mại.
Hơn nữa, từ ngày 15/11/2006, chính phủ Nga ban hành luật về việc cấm người nước ngoài trực tiếp bán lẻ ngoài chợ nên việc kinh doanh của cộng đồng người Việt lại càng thêm khó khăn chồng chất.
Nỗi lo an cư
Nơi ở luôn là nỗi lo thường trực của cộng đồng người Việt tại LB Nga. Việc thuê phòng ở trong các khu ký túc xá không đảm bảo về an ninh, các tệ nạn xã hội cùng với những điều kiện sinh hoạt thấp kém khiến bà con luôn phải sống trong tình trạng bất an. Khi thuê căn hộ, ngoài giá thuê cao và chi phí đi lại tốn kém do chỗ ở xa nơi làm việc, người thuê còn phải đối mặt với tình trạng không ổn định về giá cả, thời hạn thuê, rắc rối về pháp lý do chủ nhà không đóng thuế và khai báo theo quy định. Ngoài ra, bà con còn thường xuyên bị kiểm tra, trấn lột khi đi lại trên đường.
Những vấn đề về pháp lý
Những vấn đề pháp lý liên quan đến việc kinh doanh và giấy tờ tuỳ thân luôn là khó khăn lớn với cộng đồng người nước ngoài nói chung và người Việt Nam nói riêng. Luật pháp Liên Bang Nga quy định người nước ngoài phải có quyền lao động và hộ khẩu nếu muốn sinh sống và làm việc tại đây. Chính sách nhập cư và sử dụng lao động của Nga ngày càng chặt chẽ, khuyến khích tuyển dụng lao động có kiến thức và tay nghề cao. Vì vậy khi vào nước Nga, đại đa số bà con phải thông qua các công ty dịch vụ để đăng ký hộ khẩu hoặc quyền lao động vào những công ty được lập ra chỉ với mục đích để đăng ký mà không biết công ty này ở đâu và hoạt động trong lĩnh vực gì. Đã có nhiều trường hợp bà con bị cơ quan di trú rút ngắn, hủy hộ khẩu và thậm chí bị trục xuất về nước với lý do làm việc theo quyền lao động của các công ty dịch vụ không có hoạt động thực tế và không đóng thuế theo quy định.
Chính vì vậy, hơn bao giờ hết cộng đồng người Việt cần đến một trung tâm thương mại được xây dựng phù hợp với yêu cầu của pháp luật và quy hoạch của thành phố, mang tính ổn định, bền vững. Đây là nơi mang đến cho cộng đồng một nơi ở, cơ sở kinh doanh với đầy đủ điều kiện pháp lý và giấy tờ hợp pháp. Theo luật pháp Liên bang Nga, chỉ trong Trung tâm thuơng mại người nước ngoài mới được trực tiếp kinh doanh bán lẻ. Không chỉ vậy, là một tổ hợp bao gồm trung tâm thương mai và căn hộ, khách sạn, tại đây cộng đồng sẽ được cung cấp dịch vụ tổng thể không chỉ là nơi ở, nơi kinh doanh mà còn nhiều tiện ích khác cho cuộc sống hàng ngày.